ΥΠΟΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ, ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ
Σύμφωνα μα την Eurostat και δεδομένα του 2022, το 45% των Ευρωπαίων συνολικά δηλώνει ότι δεν ασκείται ούτε συμμετέχει ποτέ σε αθλητικές δραστηριότητες. Αντίθετα, το 38% το κάνει τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα, ενώ το 6% πέντε φορές την εβδομάδα ή και περισσότερο.
Οι ερωτηθέντες στη Φινλανδία (71%), το Λουξεμβούργο (63%), τις Κάτω Χώρες (60%), καθώς και στη Δανία και τη Σουηδία (59% και στις δύο χώρες) είναι οι πιο πιθανό να ασκούνται ή να αθλούνται τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα.
Αντίθετα, στα χαμηλότερα ποσοστά μεταξύ των ευρωπαικών χωρών που δηλώνουν ότι δεν ασκούνται ποτέ ούτε αθλούνται, με τα υψηλότερα ποσοστά να καταγράφονται στην Πορτογαλία (73%), την Ελλάδα (68%) και την Πολωνία (65%)
Ειδικότερα στην Ελλάδα, Το 67% των ανδρών και το 71% των γυναικών δεν συμμετέχει σε φυσικές δραστηριότητες, και για τις ηλικίες 15-24, το 51% των ανδρών και το 62% των γυναικών.
Οι ασθένειες, όπως οι καρδιαγγειακές παθήσεις, ο διαβήτης, οι καρκίνοι, τα χρόνια αναπνευστικά νοσήματα και οι ψυχικές παθήσεις, αποτελούν τη μεγαλύτερη απειλή για την υγεία και ευθύνονται για πάνω από το 80% όλων των θανάτων στις ευρωπαϊκές χώρες. Οι ασθένειες αυτές σχετίζονται στενά με την ανθυγιεινή διατροφή, την υποκινητικότητα, το υπερβολικό σωματικό βάρος, το κάπνισμα και την κατάχρηση αλκοόλ. Η υποκινητικότητα συμβάλλει περίπου στο 9% όλων των πρόωρων θανάτων. Αντιθέτως, η συστηματική σωματική δραστηριότητα συμβάλλει στη βελτίωση της σωματικής και ψυχικής υγείας, στη μείωση του κινδύνου για καρδιαγγειακές παθήσεις, καρκίνο, διαβήτη, παχυσαρκία, άνοια, άγχος και κατάθλιψη, στην ενίσχυση της γνωστικής λειτουργίας και της σχολικής απόδοσης, ειδικά σε παιδιά και εφήβους, καθώς και στη βελτίωση της κινητικότητας, της ισορροπίας, της ανεξαρτησίας και της ποιότητας ζωής στους ηλικιωμένους (WHO, 2025).
Οι φυσικές δραστηριότητες, τα σπορ και το μάθημα της φυσικής αγωγής συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση ενός δια βίου υγιεινού τρόπου ζωής. Η σχολική ηλικία είναι η καλύτερη περίοδος για να ανακαλύψουν οι μαθητές τα οφέλη της άσκησης και να μάθουν να γυμνάζονται. Υπάρχουν σοβαροί λόγοι για να πειστούν οι μαθητές να γυμνάζονται συστηματικά, είτε συμμετέχοντας σε σπορ είτε σε φυσικές δραστηριότητες γενικότερα. Οι κρίσιμοι παράγοντες που ευθύνονται για την καλή υγεία διαμορφώνονται από νωρίς, ήδη από την εφηβική ηλικία,·για τον λόγο αυτό η άσκηση και η καλή φυσική κατάσταση των νέων πρέπει να αποτελούν προτεραιότητα. Έτσι, επιτυγχάνεται σε μεγάλο βαθμό η πρόληψη των ασθενειών. Η άσκηση είναι μια ευχάριστη δραστηριότητα, βελτιώνει τη διάθεση, περιορίζει το στρες και την ένταση που συχνά νιώθουν οι νέοι, ενώ τους βοηθά να συγκεντρώνονται και να αποδίδουν καλύτερα στα μαθήματα. Επιπλέον, η συμμετοχή σε φυσικές δραστηριότητες κάνει τα μικρά παιδιά και τους νέους να νιώθουν πιο σίγουροι για τον εαυτό τους.
Αγωγή υγείας και υποκινητικότητα
Στην εφηβεία και τις νέες και κυρίως στις μικρότερες ηλικίες, αρέσει να κινούνται και να είναι φυσικά δραστήριοι, καθώς το βρίσκουν διασκεδαστικό. Η διασκέδαση και η χαρά που αποκομίζουν από την κίνηση είναι πολύ πιο σημαντικές για τα μικρά παιδιά από την επιθυμία να συμμετέχουν σε ανταγωνιστικές δραστηριότητες και να κερδίζουν. Η ευχαρίστηση από τη συμμετοχή σε φυσικές δραστηριότητες προκύπτει κυρίως από την αίσθηση επίτευξης και επιτυχίας, την πρόκληση, τον ενθουσιασμό και την ευκαιρία να συναναστρέφονται με φίλους. Ωστόσο, έρευνες έχουν δείξει ότι τα επίπεδα φυσικής δραστηριότητας κατά την παιδική ηλικία στη σύγχρονη εποχή είναι χαμηλότερα από τα επιθυμητά για να επιφέρουν οφέλη στην υγεία. Επιπλέον, γενικά, τα κορίτσια είναι λιγότερο σωματικά δραστήρια από τα αγόρια, ενώ η φυσική δραστηριότητα και η άσκηση μειώνονται καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν.
Η ανάπτυξη της τεχνολογίας και οι ανέσεις της σύγχρονης ζωής, οι απαιτήσεις του σχολείου και ο γενικότερος τρόπος ζωής των μαθητών οδηγούν στη μείωση της φυσικής δραστηριότητας. Παρόλα αυτά, η φυσική δραστηριότητα, ειδικά στις μικρές ηλικίες, είναι ιδιαίτερα σημαντική για την υγιή ανάπτυξη του ατόμου. Η άσκηση συμβάλλει ουσιαστικά στη φυσική και πνευματική ευεξία, γεγονός που καθιστά την ανάγκη για κίνηση μεγάλη.
Το πρόβλημα της υποκινητικότητας είναι παγκόσμιο και αφορά όλες τις χώρες, ανεξαρτήτως επιπέδου ανάπτυξης. Γι’ αυτό τα Ηνωμένα Έθνη αναγνωρίζουν τα σπορ ως ένα εξαιρετικό μέσο για την προώθηση της υγείας, την πρόληψη ασθενειών, την εκπαίδευση, την ειρήνη και την οικονομική ανάπτυξη. Σε παγκόσμιο επίπεδο, λοιπόν, υπάρχει επείγουσα ανάγκη για την εφαρμογή πολιτικών δημόσιας υγείας. Τα ποσοστά υποκινητικότητας εκτιμώνται ότι φτάνουν το 80% των εφήβων που φοιτούν στο σχολείο (Sallis et al., 2016). Επιπλέον, το παγκόσμιο κόστος των προβλημάτων υγείας που σχετίζονται με την υποκινητικότητα εκτιμάται σε περίπου 47,6 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως (Santos et al., 2023).
Άσκηση και υγεία
Η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας τονίζει την επείγουσα ανάγκη για πολιτικές δημόσιας υγείας, καθώς και για παρεμβατικές δράσεις με στόχο τη μείωση της υποκινητικότητας. Τα μέχρι στιγμής αποτελέσματα είναι πενιχρά και η ανταπόκριση των χωρών προχωρά με αργά βήματα. Το ζητούμενο είναι κατά πόσο αυτές οι πολιτικές μπορούν να είναι αποτελεσματικές. Αν και το 80% των χωρών αναφέρουν ότι διαθέτουν εθνικές πολιτικές και στρατηγικές, αυτές εφαρμόζονται μόνο στο 56% των περιπτώσεων, καθώς υπάρχουν πολλά εμπόδια που δυσχεραίνουν την πρόοδο στην αύξηση της φυσικής δραστηριότητας.
Ποιες είναι οι σημερινές οδηγίες για αποτελεσματικά προγράμματα άσκησης στην υγεία; Συγκεκριμένα:
- Για παιδιά και εφήβους συνιστώνται προγράμματα άσκησης και φυσικών δραστηριοτήτων διάρκειας περίπου 60 λεπτών ημερησίως, μέτριας έως έντονης έντασης, τα οποία επιπλέον πρέπει να περιλαμβάνουν δραστηριότητες ενδυνάμωσης μυών και οστών τουλάχιστον 3 φορές την εβδομάδα.
- Για τους ενήλικες ηλικίας 18–64 ετών, προτείνονται τουλάχιστον 150–300 λεπτά αερόβιας δραστηριότητας μέτριας έντασης ανά εβδομάδα, ή 75–150 λεπτά έντονης έντασης, ή συνδυασμός και των δύο. Επίσης, συνιστώνται ασκήσεις ενδυνάμωσης μυών τουλάχιστον 2 φορές την εβδομάδα.
- Τέλος, για άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω, οι στόχοι είναι οι ίδιοι με τους ενήλικες, με πρόσθετη έμφαση στην ισορροπία και την ενδυνάμωση, για την πρόληψη των πτώσεων (WHO, 2020; 2025).
Άσκηση και απόδοση στο σχολείο
Τα σπορ βελτιώνουν την απόδοση στα μαθήματα στο σχολείο και υπάρχουν πολλές έρευνες που το επιβεβαιώνουν αυτό. Τι ακριβώς συμβαίνει σε κινητικό και γνωστικό επίπεδο κατά τη διαδικασία ανάπτυξης των νέων; Οι κινητικές και οι γνωστικές λειτουργίες έχουν παρόμοια πορεία στην εξέλιξη του ατόμου. Μερικές περιοχές του εγκεφάλου, έχουν παρόμοιες λειτουργίες και σε κινητικές και σε γνωστικές λειτουργίες. Επίσης, οι γνωστικές διαδικασίες παίζουν σημαντικό ρόλο στην παραγωγή σύνθετων κινητικών αποτελεσμάτων. Έτσι, οι κινητικές διαδικασίες, βελτιώνουν γνωστικές λειτουργίες των νέων.
Προώθηση της φυσικής δραστηριότητας μέσα από την εκπαίδευση.
Πολλοί μαθητές και μαθήτριες θεωρούν ότι δεν είναι αναγκαίο να γυμνάζονται συστηματικά. Επίσης, είναι δύσκολο για αυτούς να πιστέψουν στα οφέλη της άσκησης στην υγεία, ενώ μερικοί μαθητές θεωρούν ότι η συστηματική άσκηση είναι κάτι δύσκολο και κουραστικό. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν μέσα από γνώσεις που θα μεταδώσουν και μέσα από δραστηριότητες που θα πραγματοποιήσουν, να αλλάξουν τις στάσεις των μαθητών προς την άσκηση και τη φυσική δραστηριότητα και να τους βοηθήσουν να έχουν ένα δια βίου φυσικά δραστήριο τρόπο ζωής.
Για πολλούς μαθητές και μαθήτριες, η οποιαδήποτε φυσική δραστηριότητα δεν αποτελεί μέρος της καθημερινής τους ζωής. Για αυτούς λοιπόν, πρέπει να βρεθούν τρόποι για να αυξηθεί η συχνότητα συμμετοχής σε φυσικές δραστηριότητες. Οι εκπαιδευτικοί φυσικής αγωγής πρέπει να δίνουν πλήθος ευκαιριών για φυσική δραστηριότητα στους μαθητές και να τους βοηθήσουν να εντάξουν την άσκηση στην καθημερινή τους ζωή παρακινώντας τους με ελκυστικούς και κατάλληλους για την ηλικία τους τρόπους άσκησης. Οι εκπαιδευτικοί των θεωρητικών μαθημάτων μπορούν να συνεισφέρουν προς την ίδια κατεύθυνση βρίσκοντας εναλλακτικούς τρόπους διδασκαλίας θεωρητικών μαθημάτων και εννοιών μέσα από φυσικές δραστηριότητες.
Επίσης, πρέπει να τονιστεί με βάση τις συστάσεις της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας που αναφέρθηκαν παραπάνω, οι ώρες του μαθήματος της φυσικής αγωγής στο σχολείο, σε καμία περίπτωση δεν καλύπτουν τον απαραίτητο χρόνο σε εβδομαδιαία βάση που πρέπει να αφιερώνει κανείς για φυσικές δραστηριότητες. Καθήκον των εκπαιδευτικών, λοιπόν, είναι να παροτρύνουν τους νέους και τις νέες να ασκούνται και εντός σχολείου, ιδιαίτερα τα Σαββατοκύριακα, τις γιορτές και τις διακοπές.
Άσκηση: η καλύτερη πρόληψη για πλήθος ανθυγιεινών συμπεριφορών
Οι ανθυγιεινοί τρόποι ζωής, όπως οι ακατάλληλες διατροφικές συνήθειες, η ανεπαρκής σωματική άσκηση, η στέρηση ύπνου και ο υπερβολικός χρόνος μπροστά σε οθόνες, είναι ιδιαίτερα συχνοί μεταξύ των εφήβων.
- Σε αυτούς προστίθενται και άλλες ανθυγιεινές πρακτικές, όπως το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, η ανεπαρκής στοματική υγιεινή και οι μη ασφαλείς σεξουαλικές συμπεριφορές.
- Οι επιπτώσεις στην υγεία είναι σημαντικές: οι κακές διατροφικές συνήθειες αυξάνουν τον κίνδυνο παχυσαρκίας και καρδιαγγειακών νοσημάτων.
- Η απουσία φυσικής δραστηριότητας συνδέεται με μυοσκελετικές και ψυχολογικές διαταραχές
- Ο υπερβολικός χρόνος μπροστά σε οθόνες σχετίζεται με προβλήματα όρασης, διαταραχές ύπνου και ψυχοκοινωνικά προβλήματα.
- Η χρήση καπνού αυξάνει τον κίνδυνο σοβαρών αναπνευστικών και καρδιαγγειακών παθήσεων·και
- η έλλειψη επαρκούς ύπνου επιδρά αρνητικά στη φυσική κατάσταση και στη γνωστική λειτουργία.
Ωστόσο γνωρίζουμε πολύ καλά σήμερα ότι κατάλληλα σχολικά προγράμματα αγωγής υγείας, εθνικές δράσεις ευαισθητοποίησης, καθώς και εθνικές πολιτικές και κανονισμοί υγείας, μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά:
- Στη βελτίωση των τρόπων ζωής των παιδιών και των νέων και την προστασία της υγείας τους, αλλά και:
- Ενάντια στην κατάχρηση των κινητών και του διαδικτύου,
- την παχυσαρκία,
- το σχολικό εκφοβισμό,
- την επιθετικότητα γενικά.
- Γνωρίζουμε επίσης τις ιδιαίτερα θετικές είναι οι επιδράσεις της σωματικής άσκησης τόσο στην πρόληψη, όσο και στην απεξάρτηση ατόμων από απαγορευμένες εξαρτησιογόνες ουσίες.
- Η άσκηση είναι το ισχυρότερο «φάρμακο» πρόληψης και προστασίας της υγείας.